Liệu Mỹ có thể tụt lại phía sau Trung Quốc trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo? Jensen Huang, CEO Nvidia, từng tự đặt câu hỏi này tại một buổi thảo luận về AI cuối năm ngoái. Câu trả lời của ông là: hoàn toàn có thể.
Trong phần lớn thập kỷ qua, Mỹ vẫn dẫn đầu ngành trí tuệ nhân tạo, sở hữu các công ty phát triển mô hình AI tiên tiến nhất thế giới, nguồn vốn dồi dào và quyền tiếp cận với các con chip AI mạnh nhất. Nhưng theo nhiều chuyên gia, yếu tố quyết định không chỉ là công nghệ hay tiền, mà là con người. Và trong cuộc đua nhân tài AI, Trung Quốc đang nổi lên rất nhanh.
Trung Quốc đang nổi lên như quốc gia hàng đầu về phát triển nhân tài trong lĩnh vực AI. Nguồn: ETHRworld
Trước đây, phần lớn nghiên cứu AI hàng đầu được thực hiện bởi các nhà khoa học làm việc tại Mỹ và châu Âu. Tuy nhiên, xu hướng này đang thay đổi. Năm 2025, lần đầu tiên, số nghiên cứu được trình bày tại hội nghị AI lớn nhất thế giới có tác giả chính làm việc tại Trung Quốc nhiều hơn so với Mỹ hoặc châu Âu.
Một phân tích về các nhà nghiên cứu tham dự hội nghị Neural Information Processing Systems (NeurIPS) – hội nghị AI uy tín nhất thế giới – cho thấy sự thay đổi rõ rệt về nguồn nhân lực. Trong số các trường đại học đào tạo cử nhân cho những nhà nghiên cứu tham dự hội nghị năm 2025, 9 trong 10 trường hàng đầu thuộc về Trung Quốc. Riêng Đại học Thanh Hoa chiếm khoảng 4% số nhà nghiên cứu tại hội nghị, trong khi MIT chỉ chiếm khoảng 1%.
Dữ liệu cũng cho thấy ngành AI Mỹ phụ thuộc khá lớn vào các nhà nghiên cứu gốc Trung Quốc. Trong số các nhà khoa học làm việc tại các tổ chức Mỹ, khoảng 35% có bằng đại học từ Trung Quốc, gần tương đương với số có bằng đại học tại Mỹ.
Không chỉ đào tạo nhiều nhân lực, Trung Quốc còn đang giữ chân nhân tài tốt hơn trước. Theo công ty dữ liệu Digital Science, Trung Quốc hiện có số nhà nghiên cứu AI đang hoạt động nhiều hơn tổng số của Mỹ, Anh và châu Âu cộng lại, dù tính theo đầu người vẫn thấp hơn phương Tây. Lực lượng này cũng trẻ hơn đáng kể: gần một nửa là sinh viên hoặc nhà nghiên cứu trẻ, so với khoảng 30% ở phương Tây.
Trung Quốc cũng tập trung mạnh vào đào tạo các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM). Khoảng 40% sinh viên đại học Trung Quốc học các ngành STEM, gần gấp đôi tỷ lệ tại Mỹ. Điều này tạo ra một lực lượng kỹ sư và nhà nghiên cứu rất lớn, làm tăng khả năng xuất hiện các đột phá công nghệ trong tương lai.
Một số tiến bộ đáng chú ý của Trung Quốc trong AI thậm chí đến từ nguồn nhân lực hoàn toàn trong nước. Ví dụ, các nhà phát triển cốt lõi của mô hình AI DeepSeek R1 – gây chấn động ngành AI khi ra mắt đầu năm 2025 – đều được đào tạo trong nước và không có bằng cấp nước ngoài.
Sự thay đổi này đến từ cả lực hút và lực đẩy. Các trường đại học Trung Quốc ngày càng được xếp hạng cao trên thế giới, trong khi các chương trình thu hút nhân tài hồi hương đưa ra mức lương cao, tài trợ nghiên cứu lớn và hỗ trợ nhà ở.
Trong khi đó, Mỹ trở thành điểm đến kém hấp dẫn hơn đối với một số nhà nghiên cứu nước ngoài. Việc cắt giảm tài trợ nghiên cứu, bất ổn về visa và sự nghi ngờ về mối liên hệ với Trung Quốc khiến nhiều nhà khoa học cảm thấy không thoải mái. Một số trường đại học Mỹ thậm chí đã hủy thư mời nhập học đối với nghiên cứu sinh Trung Quốc sau khi bị yêu cầu kiểm tra mối liên hệ với các tổ chức tại Trung Quốc.
Dù vậy, Mỹ vẫn là trung tâm nghiên cứu AI lớn nhất thế giới và vẫn thu hút nhiều nhân tài quốc tế hơn bất kỳ quốc gia nào. Phần lớn các nhà nghiên cứu Trung Quốc học cao học tại Mỹ vẫn ở lại làm việc sau khi tốt nghiệp.
Tuy nhiên, xét tổng thể, cán cân đang dần nghiêng về phía Trung Quốc. Dựa trên số tác giả các nghiên cứu AI hàng đầu thế giới, khoảng 37% hiện làm việc tại các tổ chức Trung Quốc, so với 32% tại Mỹ. Nếu xu hướng này tiếp tục, đến năm 2028, số nhà nghiên cứu AI hàng đầu làm việc tại Trung Quốc có thể nhiều gấp đôi so với tại Mỹ.
Trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo, chip, dữ liệu và vốn đều quan trọng. Nhưng theo nhiều chuyên gia công nghệ, yếu tố quyết định cuối cùng vẫn là con người. Và trong cuộc chiến giành nhân tài AI, Trung Quốc đang dần chiếm ưu thế.
Ngọc Lâm /Hànộimới