Doanh thu các doanh nghiệp xi măng tiếp tục tăng kỷ lục nhưng biên lợi nhuận ngày càng mỏng, phản ánh một nghịch lý đang bán được nhiều hàng hơn nhưng lại suy yếu quyền định giá.
Dù đầu tư công tiếp tục là lực đỡ quan trọng cho ngành vật liệu xây dựng, tác động của dòng vốn này tới nhu cầu xi măng không diễn ra ngay lập tức và đồng đều. Ảnh minh họa: Hoàng Anh
Tiến độ giải ngân đầu tư công được thúc đẩy cùng sự phục hồi của hoạt động xây dựng đã tạo thêm động lực cho thị trường vật liệu xây dựng trong quý II/2026.
Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), khu vực công nghiệp và xây dựng tiếp tục duy trì tăng trưởng tích cực với một trong những nguyên nhân thúc đẩy xu hướng tăng trưởng là hiệu ứng lan tỏa từ đầu tư công. Điều này cũng góp phần kéo nhu cầu tiêu thụ xi măng, đá xây dựng và nhiều loại vật liệu đầu vào tiếp tục tăng trở lại.
Xi măng là một trong những lĩnh vực phản ánh rõ nhất tín hiệu phục hồi của thị trường này. Tổng doanh thu 16 doanh nghiệp xi măng đang niêm yết trên sàn chứng khoán trong quý vừa qua đạt gần 6.900 tỷ đồng, tăng 12% so với cùng kỳ và là mức cao nhất trong vòng 14 quý gần đây. Thế nhưng, lợi nhuận ròng của toàn nhóm chỉ đạt hơn 184 tỷ đồng, giảm 15%, biên lợi nhuận gộp cũng thu hẹp từ 12% xuống còn 11%.
Điều này có nghĩa, cứ 100 đồng doanh thu, các doanh nghiệp xi măng chỉ giữ lại chưa tới ba đồng lợi nhuận ròng trong quý vừa qua. Phần lớn giá trị tạo thêm từ tăng trưởng doanh thu đã bị hấp thụ bởi giá vốn, chi phí bán hàng, chi phí vận hành và áp lực cạnh tranh.
Lũy kế nửa đầu năm, 16 doanh nghiệp xi măng mang về doanh thu thuần hơn 12,3 ngàn tỷ đồng, tăng 11%, lợi nhuận ròng hơn 229 tỷ đồng.
Trong sáu tháng đầu năm 2026, tổng lượng xi măng và clinker tiêu thụ trên thị trường đạt gần 61 triệu tấn, tăng 16% so với cùng kỳ. Tiêu thụ nội địa đạt gần 41,6 triệu tấn, tăng 16%, trong khi xuất khẩu đạt khoảng 19,4 triệu tấn, tăng 15%.
Trong đó, chỉ tính riêng Vicem ghi nhận tổng sản phẩm tiêu thụ đạt hơn 13,37 triệu tấn, tăng 11,4%; trong đó, tiêu thụ xi măng trong nước đạt gần 11,47 triệu tấn, tăng 13,3%. Lợi nhuận trước thuế của tổng công ty đạt gần 529 tỷ đồng, cải thiện mạnh so với mức 51 tỷ đồng cùng kỳ năm trước.
Sự phục hồi này có sự đóng góp rõ rệt của đầu tư công và các dự án hạ tầng lớn khi đến hết tháng 7/2026, cả nước đã giải ngân hơn 425.000 tỷ đồng, tương đương 41,9% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Hàng loạt công trình giao thông, sân bay, đường vành đai, cầu, cảng biển và dự án liên vùng đã tạo ra lượng cầu lớn cho xi măng, clinker và các loại vật liệu xây dựng.
Tuy nhiên, tăng trưởng sản lượng không đi kèm với khả năng tăng giá tương ứng.
Trong quý I/2026, lượng xi măng và clinker xuất khẩu tăng hơn 21%, nhưng giá xuất khẩu bình quân chỉ khoảng 36USD/tấn, giảm nhẹ so với cùng kỳ. Điều đó cho thấy xuất khẩu vẫn chủ yếu đóng vai trò giải phóng công suất và hàng tồn kho, thay vì trở thành thị trường tạo ra biên lợi nhuận cao.
Khi doanh thu tăng chủ yếu nhờ bán thêm sản phẩm trong khi giá bán khó cải thiện, lợi nhuận sẽ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào khả năng kiểm soát giá vốn. Chỉ một biến động nhỏ của than, điện, vận tải hoặc chi phí bảo dưỡng cũng có thể làm mất phần lớn thành quả tăng trưởng doanh thu.
Ngành xi măng đang bán được nhiều hàng hơn nhưng chưa lấy lại được quyền định giá. Ảnh: Hoàng Anh
Dư công suất làm suy yếu quyền định giá
Theo phân tích của các chuyên gia, vấn đề lớn nhất của ngành xi măng Việt Nam không nằm ở khả năng sản xuất mà nằm ở khả năng tiêu thụ.
Năm 2024, cả nước có 92 dây chuyền sản xuất xi măng với tổng công suất thiết kế khoảng 123 triệu tấn mỗi năm, nhưng tổng sản lượng xi măng và clinker tiêu thụ chỉ đạt khoảng 95 triệu tấn, tương ứng các dây chuyền vì thế chỉ hoạt động bình quân ở mức khoảng 77% công suất thiết kế.
Áp lực này tiếp tục gia tăng trong năm 2026 khi nguồn cung toàn ngành được dự báo vượt 130 triệu tấn, chưa kể khả năng sản xuất xi măng PCB cao hơn khi tăng tỷ lệ sử dụng phụ gia. Trong khi đó, nhu cầu nội địa vẫn thấp hơn rất nhiều so với năng lực sản xuất của ngành.
Khi công suất dư thừa kéo dài, các doanh nghiệp buộc phải cạnh tranh bằng giá bán, chiết khấu, hỗ trợ vận chuyển và mở rộng mạng lưới phân phối. Thị trường phục hồi đến đâu, sản lượng từ các dây chuyền đang vận hành dưới công suất cũng có thể nhanh chóng được đưa trở lại thị trường đến đó.
Vì vậy, nhu cầu tăng không tạo ra tình trạng khan hiếm đủ lớn để doanh nghiệp nâng giá bán. Trái lại, phần cầu tăng thêm nhanh chóng bị chia nhỏ giữa hàng chục nhà sản xuất đang cùng cần sản lượng để duy trì hoạt động.
Đặc điểm này tạo nên vòng luẩn quẩn của ngành xi măng khi giảm sản xuất, doanh nghiệp phải gánh chi phí khấu hao, nhân công, bảo dưỡng và chi phí tài chính trên lượng sản phẩm thấp hơn, khiến giá thành đơn vị tăng. Nhưng nếu tăng sản xuất để tối ưu công suất, doanh nghiệp lại phải tìm cách đẩy hàng ra thị trường, làm cạnh tranh về giá trở nên gay gắt hơn.
Doanh nghiệp vì thế có thể cải thiện dòng tiền và doanh thu nhờ tăng sản lượng, nhưng rất khó mở rộng biên lợi nhuận.
Một dấu hiệu khác cho thấy sự phục hồi còn thiếu bền vững là lợi nhuận của toàn ngành đang phụ thuộc rất lớn vào một số ít doanh nghiệp. Lưu ý rằng, trong hơn 184 tỷ đồng lợi nhuận ròng của 16 doanh nghiệp xi măng niêm yết trong quý II/2026, riêng Vicem Hà Tiên đóng góp hơn 138 tỷ đồng, tương đương khoảng 75%.
Nếu loại Vicem Hà Tiên khỏi thống kê, 15 doanh nghiệp còn lại chỉ tạo ra tổng cộng khoảng 46 tỷ đồng lợi nhuận, bình quân hơn ba tỷ đồng mỗi doanh nghiệp.
Đáng chú ý, kết quả của Vicem Hà Tiên không chỉ đến từ sản lượng tiêu thụ xi măng tăng hơn 6%, mà còn được hỗ trợ bởi nguồn thu liên quan đến phí hoàn vốn dự án đường nối Nguyễn Duy Trinh vào khu công nghiệp Phú Hữu. Điều đó cho thấy lợi nhuận cốt lõi của ngành có thể còn mỏng hơn con số tổng hợp.
Ở chiều ngược lại, hàng loạt doanh nghiệp ghi nhận doanh thu tăng nhưng lợi nhuận giảm sâu.
Xi măng Bỉm Sơn có doanh thu quý II tăng gần 5%, nhưng giá vốn tăng hơn 11%, khiến lợi nhuận gộp giảm gần 31% và lợi nhuận sau thuế giảm hơn 82%. Xi măng Quán Triều chỉ còn lãi hơn hai tỷ đồng, giảm 73%, trong khi Vicem Thương mại Xi măng và Xi măng Sài Sơn đều ghi nhận lợi nhuận giảm khoảng 70% với nguyên nhân phổ biến là giá vốn, chi phí bán hàng và áp lực cạnh tranh tăng lên.
Thậm chí, một số doanh nghiệp thậm chí vẫn chưa thể thoát khỏi chuỗi thua lỗ kéo dài.
Vicem Hải Vân đã lỗ 13 quý liên tiếp, trong đó việc dừng lò nung để bảo dưỡng khiến chi phí cố định của nhà máy vẫn phải được hạch toán. Cùng lúc, Xi măng Phú Thọ lỗ quý thứ 21 liên tiếp do sản lượng tiêu thụ suy giảm hay Tấm lợp vật liệu xây dựng Đồng Nai lỗ quý thứ 17 liên tiếp trong bối cảnh phải chịu lãi vay lên tới 12,5% mỗi năm.
Những trường hợp này cho thấy trong ngành xi măng, chỉ cần dây chuyền vận hành dưới công suất, thị trường tiêu thụ suy yếu hoặc chi phí vốn tăng cao, cấu trúc tài sản cố định lớn sẽ nhanh chóng trở thành gánh nặng.
Khi nguồn cung vẫn dư thừa, giá bán khó tăng và chi phí cố định tiếp tục đè nặng, những doanh nghiệp chỉ dựa vào mở rộng doanh thu sẽ khó tạo ra sự thay đổi căn bản. Ảnh: DM
Nhiều thách thức lớn trong thời gian tới
Trong báo cáo phân tích gần đây, các chuyên gia tới từ Vndirect nhận định, để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong năm 2026, đầu tư công sẽ tiếp tục giữ vai trò động lực quan trọng thúc đẩy nền kinh tế.
Theo Bộ Tài chính, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công đã cải thiện từ tháng 6/2026, tuy nhiên, cho tới hết ngày 6/8/2026, cả nước giải ngân hơn 433 nghìn tỷ đồng vốn đầu tư, đạt 42,7% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.
Điều này cho thấy, dù đầu tư công tiếp tục là lực đỡ quan trọng cho ngành vật liệu xây dựng, tác động của dòng vốn này tới nhu cầu xi măng không diễn ra ngay lập tức và đồng đều. Từ khi vốn được phân bổ, hoàn tất thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng đến khi dự án bước vào giai đoạn thi công cần sử dụng khối lượng lớn vật liệu là một khoảng thời gian tương đối dài.
Do đó, số vốn đầu tư công được giao lớn chưa đồng nghĩa toàn bộ nhu cầu xi măng sẽ lập tức được chuyển hóa thành doanh thu và lợi nhuận cho doanh nghiệp. Ngay cả khi tiến độ giải ngân được cải thiện, mức độ hưởng lợi còn phụ thuộc vào vị trí nhà máy, năng lực cung ứng, hệ thống phân phối và khả năng tham gia chuỗi cung ứng của từng dự án.
Do đó, trong bối cảnh dư cung khó có thể được xử lý trong thời gian ngắn, dư địa phục hồi lợi nhuận của các doanh nghiệp xi măng sẽ phụ thuộc ngày càng lớn vào năng lực kiểm soát chi phí.
Cần lưu ý thêm, năng lượng là một trong những cấu phần lớn nhất trong giá thành sản xuất xi măng. Những biến động của giá than, điện và nhiên liệu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận, đặc biệt với các nhà máy có công nghệ cũ và mức tiêu hao năng lượng cao.
Do đó, các doanh nghiệp đầu tư hệ thống tận dụng nhiệt khí thải để phát điện, sử dụng nhiên liệu thay thế, tăng tỷ lệ phụ gia và tối ưu quá trình vận hành sẽ có nhiều cơ hội cải thiện giá thành hơn.
Tương tự, logistics cũng là một yếu tố mang tính quyết định. Xi măng có giá trị trên khối lượng không cao nên chi phí vận chuyển chiếm tỷ trọng đáng kể trong giá bán cuối cùng. Khoảng cách từ nhà máy đến thị trường tiêu thụ vì vậy có thể tạo ra khác biệt lớn về khả năng cạnh tranh.
Ngoài ra, sức ép chuyển đổi xanh cũng đang dần trở thành một yếu tố phân hóa doanh nghiệp. Sản xuất xi măng là ngành phát thải carbon lớn. Việc các thị trường xuất khẩu tăng cường tiêu chuẩn môi trường và áp dụng các công cụ định giá carbon sẽ tạo thêm chi phí đối với những doanh nghiệp sử dụng công nghệ lạc hậu.
Trong ngắn hạn, chuyển đổi công nghệ đòi hỏi vốn đầu tư lớn và có thể gây áp lực lên dòng tiền. Nhưng trong dài hạn, đây lại là điều kiện để doanh nghiệp giảm tiêu hao năng lượng, đáp ứng yêu cầu của khách hàng và duy trì khả năng xuất khẩu.
Xu hướng này có thể thúc đẩy quá trình thanh lọc mạnh hơn trong ngành. Những doanh nghiệp có tiềm lực tài chính, công nghệ hiện đại và khả năng kiểm soát chi phí sẽ từng bước gia tăng thị phần, trong khi các dây chuyền nhỏ, hiệu suất thấp và phụ thuộc nhiều vào vốn vay có nguy cơ tiếp tục bị thu hẹp.
Việt Dương /Nhà Quản Trị
Nguồn: https://theleader.vn/doanh-nghiep-xi-mang-dang-suy-yeu-quyen-dinh-gia-d47335.html - 20/08/2026 - 11:40