Bước sang năm 2026, xuất nhập khẩu Việt Nam đứng trước bức tranh nhiều gam sáng với quy mô, vị thế ngày càng nâng cao, song cũng đối diện không ít thách thức.
Cơ hội từ những ngành hàng chủ lực
Bước vào năm 2026, hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục được kỳ vọng là một trong những trụ cột quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Sau giai đoạn 2021-2025 với nhiều biến động khó lường của kinh tế thế giới, thương mại toàn cầu phục hồi chậm, song xuất khẩu Việt Nam vẫn duy trì được nhịp tăng trưởng ấn tượng, tạo nền tảng quan trọng cho ổn định kinh tế vĩ mô và nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), trong 5 năm qua, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân của Việt Nam đạt khoảng 10% mỗi năm – mức tăng cao trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều bất ổn. Đáng chú ý, từ năm 2023, Việt Nam chính thức gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới, đánh dấu bước phát triển về quy mô và vị thế của nền kinh tế có độ mở cao.
Xuất nhập khẩu đóng vai trò quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô (Ảnh: Cấn Dũng)
Không chỉ tăng trưởng về kim ngạch, xuất nhập khẩu còn đóng vai trò quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô. Việt Nam đã duy trì xuất siêu liên tục suốt 10 năm, từ 2016 đến nay. Nguồn ngoại tệ ổn định từ xuất siêu góp phần giảm áp lực lên tỷ giá, củng cố dự trữ ngoại hối và tạo dư địa linh hoạt cho điều hành chính sách tiền tệ – yếu tố then chốt đối với nền kinh tế hội nhập sâu như Việt Nam.
Trong bức tranh xuất nhập khẩu những năm gần đây và bước sang năm 2026, nhóm hàng nông sản, đặc biệt là rau quả, nổi lên như một điểm sáng. Theo số liệu của Cục Hải quan Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu rau quả tháng 11/2025 đạt 701 triệu USD, dù giảm so với tháng trước do yếu tố mùa vụ và ảnh hưởng thiên tai, nhưng vẫn tăng mạnh so với cùng kỳ năm 2024. Tính chung 11 tháng, xuất khẩu rau quả đạt 7,75 tỷ USD, tăng 17,3% so với cùng kỳ; ước cả năm 2025 đạt khoảng 8,5 tỷ USD, là mức cao kỷ lục từ trước đến nay.
Đáng chú ý, đà tăng trưởng này không diễn ra đồng đều mà có sự phục hồi rõ nét từ giữa năm 2025. Sau khi sụt giảm trong quý I, xuất khẩu rau quả tăng mạnh từ tháng 6, đặc biệt bứt phá trong các tháng 7 và 9. Sự phục hồi này gắn liền với việc tháo gỡ các vướng mắc trong xuất khẩu sầu riêng, cùng nhu cầu tăng cao tại các thị trường lớn.
Sáu loại trái cây chủ lực gồm sầu riêng, chuối, xoài, mít, dừa và bưởi tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt. Trong đó, sầu riêng nổi lên như mặt hàng chiến lược, đặc biệt tại thị trường Trung Quốc, với doanh số ước trên 4 tỷ USD. Xuất khẩu rau quả sang Trung Quốc trong 11 tháng đạt xấp xỉ 5 tỷ USD, tăng khoảng 15% và vượt xa kỷ lục của năm trước. Song song đó, thị trường Mỹ và Hàn Quốc cũng ghi nhận mức tăng trưởng tích cực.
Ở một trụ cột khác, ngành dệt may tiếp tục duy trì quỹ đạo tăng trưởng ổn định. Từ mức 35 tỷ USD năm 2020, kim ngạch xuất khẩu dệt may đạt khoảng 46 tỷ USD năm 2025, với tốc độ tăng trưởng kép giai đoạn 2021–2025 đạt gần 5,6%. Riêng năm 2025, kim ngạch tăng khoảng 5,8% so với năm trước, trong bối cảnh áp lực từ chính sách của các nhãn hàng toàn cầu và sự dịch chuyển lao động ngày càng lớn.
Theo ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam, kết quả này phản ánh nỗ lực thích ứng nhanh của doanh nghiệp dệt may, từ điều chỉnh phương thức sản xuất, tái cơ cấu sản phẩm đến đầu tư công nghệ. Đến nay, dệt may Việt Nam đã xuất khẩu sang 138 thị trường, với cơ cấu sản phẩm dịch chuyển mạnh sang các nhóm hàng có hàm lượng kỹ thuật, thiết kế và yếu tố môi trường cao hơn. Xu hướng “xanh hóa, số hóa, thời trang hóa” đã trở thành điều kiện bắt buộc để tồn tại trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Cùng với tăng trưởng kim ngạch, xuất siêu của ngành dệt may cũng duy trì ở mức cao, đạt khoảng 21 tỷ USD năm 2025 – mức cao nhất từ trước đến nay. Điều này phản ánh nỗ lực gia tăng sử dụng nguyên liệu trong nước và tăng cường liên kết chuỗi nội địa. Ở góc độ doanh nghiệp, năm 2025 được đánh giá là năm thành công, khi nhiều tập đoàn tận dụng tốt các điều kiện thị trường thuận lợi để tạo ra làn sóng tăng trưởng mạnh trong các tháng cao điểm.
Thách thức mới và không gian tăng trưởng cho xuất nhập khẩu 2026
Bên cạnh những gam màu sáng, bức tranh xuất nhập khẩu năm 2026 cũng đặt ra không ít thách thức. Trên bình diện quốc tế, môi trường thương mại toàn cầu đang thay đổi nhanh và khó lường. Kinh tế thế giới phục hồi chậm, xung đột địa chính trị, phân mảnh thương mại và xu hướng bảo hộ gia tăng đang thu hẹp dư địa tăng trưởng truyền thống. Đặc biệt, các tiêu chuẩn mới về phát triển bền vững, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc, tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu.
Ở trong nước, hoạt động xuất nhập khẩu vẫn bộc lộ những điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Tăng trưởng xuất khẩu còn phụ thuộc nhiều vào khu vực doanh nghiệp FDI, trong khi doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao. Nhiều ngành hàng vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.
Năng lực thiết kế, marketing quốc tế và xây dựng thương hiệu của doanh nghiệp Việt Nam vẫn là điểm yếu. Việc đáp ứng đồng bộ các tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh của các thị trường cao cấp còn hạn chế, khiến giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu chưa tương xứng với kim ngạch đạt được.
Trong bối cảnh đó, thương mại điện tử xuyên biên giới đang mở ra không gian tăng trưởng mới. Theo Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, năm 2024, quy mô xuất nhập khẩu trực tuyến đạt khoảng 4,1 tỷ USD, trong đó xuất khẩu trực tuyến đạt 1,7 tỷ USD. Hàng hóa Việt Nam ngày càng hiện diện rõ nét trên các nền tảng thương mại điện tử toàn cầu, với số lượng nhà bán hàng và sản phẩm tăng mạnh.
Tuy nhiên, thương mại điện tử xuyên biên giới vẫn là “bài toán khó” đối với phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa, do hạn chế về nhân lực, hiểu biết thị trường, chi phí logistics và khả năng đáp ứng các quy định pháp lý quốc tế. Kết quả khảo sát cho thấy, đa số doanh nghiệp mong muốn được đào tạo bài bản và hỗ trợ đồng bộ để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu thông qua kênh trực tuyến.
Nhìn tổng thể, năm 2026 mở ra bức tranh xuất nhập khẩu với nhiều cơ hội song hành cùng thách thức. Việc duy trì đà tăng trưởng, nâng cao chất lượng xuất khẩu và tăng giá trị gia tăng nội địa sẽ là bài toán then chốt. Trong bối cảnh đó, sự chủ động thích ứng của doanh nghiệp, cùng với vai trò kiến tạo của Nhà nước trong hoàn thiện thể chế, hỗ trợ chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, sẽ quyết định khả năng bứt phá của xuất nhập khẩu Việt Nam trong giai đoạn tới.
Sau 5 năm tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm, xuất nhập khẩu Việt Nam bước vào năm 2026 với nền tảng quy mô và vị thế ngày càng vững chắc. Việc duy trì xuất siêu liên tục suốt một thập kỷ không chỉ góp phần ổn định kinh tế vĩ mô mà còn tạo dư địa cho điều hành chính sách. Tuy nhiên, bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động, yêu cầu “xanh hóa” và áp lực tiêu chuẩn mới đang đặt ra đòi hỏi cấp thiết về nâng cao giá trị gia tăng, năng lực nội địa và chuyển đổi mô hình tăng trưởng xuất khẩu.
Bảo Ngọc /Báo Công Thương