Giữa làn sóng du lịch ẩm thực đang lên ngôi khắp châu Á, TP.HCM sở hữu tất cả nguyên liệu để trở thành điểm đến hàng đầu khu vực - song những tồn tại dai dẳng về vệ sinh, văn hóa ứng xử và hạ tầng đô thị đang kìm hãm Thành phố đứng mãi ở ngưỡng cửa của tiềm năng.
Sài Gòn - TP.HCM từ lâu đã được xem là “thủ đô" ẩm thực của Việt Nam - nơi mà từ con hẻm sâu nhất đến đại lộ sầm uất nhất, đâu đâu cũng tỏa ra hương vị đặc trưng của một tô bún, dĩa cơm tấm hay ly cà phê sữa đá buổi ban mai. Không ít du khách quốc tế đặt chân đến thành phố này với mục tiêu duy nhất: Ăn uống và khám phá. Du lịch ẩm thực - “Food tour” ở TP.HCM vì vậy ngày càng trở thành một sản phẩm du lịch được quảng bá rộng rãi, đặc biệt trong các dịp cuối tuần khi hàng triệu người đổ ra đường tìm kiếm trải nghiệm mới.
Thế nhưng, đằng sau những tấm ảnh lung linh trên mạng xã hội và những video review cuốn hút, thực trạng của không ít điểm ăn uống tại Thành phố vẫn còn đó những vấn đề tồn tại dai dẳng. Những điều này không chỉ khiến thực khách trong nước phải chau mày, mà còn là rào cản vô hình ngăn thành phố chạm tới đẳng cấp của Bangkok, Penang hay Seoul trong bản đồ ẩm thực khu vực.
Ấn tượng đầu tiên - cuộc chiến trên từng mét đường
Trước khi ngồi được vào bàn ăn, thực khách phải vượt qua thử thách không kém phần khốc liệt: Giao thông vào cuối tuần. Những con đường ken đặc xe máy, taxi và xe công nghệ chen chúc nhau - tất cả đều đang lùng sục từng khoảng trống để len lỏi, bất chấp vạch kẻ đường và luật lưu thông. Sự nhường nhịn, vốn là nền tảng của một môi trường giao thông văn minh, gần như vắng bóng hoàn toàn trên những tuyến phố đông đúc này. Ở nhiều quốc gia phát triển, nguyên tắc cơ bản trong giao thông đô thị là ưu tiên tuyệt đối cho người đi bộ. Tại Hoa Kỳ, mọi phương tiện đều phải dừng hoàn toàn trước biển “Stop”, quan sát kỹ lưỡng cả hai chiều, nhường đường cho người đi bộ và xe đang lưu thông trên đường chính trước khi tiếp tục di chuyển. Đây không phải là đặc quyền của xã hội giàu có - đó là văn minh tối thiểu mà bất kỳ đô thị nào cũng có thể và cần phải thực thi.
Khi du khách nước ngoài thực hiện “food tour” ở Sài Gòn, thứ đập vào mắt họ trước tiên thường không phải là màu sắc bắt mắt của những dĩa bánh xèo hay hương thơm ngào ngạt từ nồi phở - mà là cảnh tượng xe cộ lao xao, người người như đang tham gia một cuộc đua sinh tử giữa lòng phố. Ấn tượng đầu tiên ấy, dù không liên quan trực tiếp đến chén cơm trên bàn, đã vô tình phủ bóng lên toàn bộ trải nghiệm ẩm thực của thành phố.
Phố ẩm thực Hồ Thị Kỷ tấp nập khách
Bàn ăn và những góc khuất không ai muốn nhắc
Bước vào một quán ăn vỉa hè hay cơ sở bình dân, không khó để bắt gặp cảnh tượng đã trở nên quen thuộc đến mức đáng lo ngại: Rác thải, vỏ tôm cua, giấy lau, khăn ướt đã qua sử dụng vứt bừa bãi dưới chân bàn. Đây là thứ "tiêu chuẩn ngầm" mà nhiều người đã vô tình chấp nhận từ lúc nào không hay - một sự thỏa hiệp lặng lẽ với những điều lẽ ra không thể chấp nhận được.
Chó lang thang bới móc đồ ăn thừa trước cửa quán, thậm chí ung dung lách vào giữa khu vực khách đang ngồi dùng bữa - không phải là hình ảnh hiếm thấy. Người bán hàng dùng tay trần bốc thức ăn; rác thải đủ loại - chai nhựa, lon kim loại, hũ thủy tinh, thức ăn thừa, giấy vụn - tất cả được quăng chung vào một thùng duy nhất. Ở nhiều quốc gia trong khu vực, những vi phạm tương tự sẽ khiến cơ sở kinh doanh bị đình chỉ hoạt động ngay lập tức.
Nhà vệ sinh tại các quán ăn bình dân thường là điểm trừ nặng nhất trong mắt du khách nước ngoài: Hôi hám, tối tăm, bàn ghế gãy chân bỏ mặc, quạt hỏng vứt xó ngay trong toilet. Nhà vệ sinh sạch không phải là điều xa xỉ - đó là quyền tối thiểu của thực khách và là thước đo trực tiếp ý thức vệ sinh của người kinh doanh dịch vụ ăn uống.
Ẩm thực được kể như một câu chuyện
Văn hóa không gian công cộng - câu chuyện chưa có hồi kết
Không gian quán ăn, quán cà phê là không gian chung - nơi mỗi người có trách nhiệm góp phần tạo nên bầu không khí dễ chịu cho tất cả. Thế nhưng, không ít người vẫn hành xử như đang ở trong nhà riêng: nghe điện thoại loa ngoài với âm lượng tối đa, nói chuyện ồn ào không ngớt mà không mảy may để ý đến sự khó chịu của những người ngồi kế bên. Quán cà phê Sài Gòn, đáng tiếc, gần như đồng nghĩa với làn khói thuốc lá. Tìm được một quán cà phê thực sự không khói thuốc - nơi người không hút thuốc có thể ngồi thoải mái suốt buổi sáng - là nhiệm vụ khó khăn đáng ngạc nhiên tại một đô thị hơn 14 triệu dân. Quy định cấm hút thuốc trong nhà hàng và cơ sở dịch vụ công cộng đã được luật hóa từ lâu, nhưng việc thực thi trên thực tế vẫn còn hết sức lỏng lẻo.
Thêm vào đó, tình trạng người bán hàng rong - đặc biệt là vé số - thoải mái tiếp cận bất kỳ thực khách nào trông có vẻ “sơ hở” đang tạo ra sự gián đoạn không mong muốn trong bữa ăn. Đây không đơn thuần là câu chuyện của những người mưu sinh khó khăn, mà là vấn đề về quy hoạch và quản lý không gian kinh doanh - ranh giới mong manh giữa cuộc mưu sinh chân chính và sự xâm phạm trải nghiệm của người khác.
Bài toán của ý chí và trách nhiệm
Cần nhấn mạnh một điều: TP.HCM có nền ẩm thực đa dạng, phong phú và đặc sắc vào bậc nhất khu vực. Những tô hủ tiếu dai giòn, tô bún riêu cua đậm đà, dĩa bánh xèo giòn rụm, hay đơn giản là ly cà phê sữa đá buổi sáng mang hương vị riêng không nơi nào có thể sao chép - đó là lợi thế cạnh tranh thực sự, thứ tài sản vô giá mà thành phố này đang nắm trong tay.
Tour khám phá ẩm thực Sài Gòn bằng xe máy từng lọt top trải nghiệm thế giới
Tuy nhiên, thị trường du lịch ẩm thực toàn cầu ngày nay đòi hỏi nhiều hơn một món ăn ngon. Thực khách - đặc biệt là du khách quốc tế - tìm kiếm một trải nghiệm trọn vẹn: Từ hành trình di chuyển đến không gian ngồi, từ chất lượng phục vụ đến vệ sinh an toàn thực phẩm, từ ý thức ứng xử của người bán đến bầu không khí chung của quán. Bangkok, Penang, Seoul - những đối thủ food tour hàng đầu khu vực - không chỉ có ẩm thực xuất sắc; họ còn đầu tư bài bản vào toàn bộ hệ sinh thái xung quanh bữa ăn.
Để “food tour” Sài Gòn thực sự cất cánh, cần có sự thay đổi đồng bộ từ nhiều phía. Cơ quan quản lý cần thực thi nghiêm minh hơn các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm, trật tự đô thị và cấm hút thuốc nơi công cộng. Người kinh doanh cần hiểu rằng đầu tư vào vệ sinh, không gian và thái độ phục vụ không phải là chi phí - đó là nền tảng của uy tín lâu dài. Và người tiêu dùng cũng cần lên tiếng, thay vì im lặng chấp nhận những điều chưa ổn, để tạo ra áp lực cải thiện lành mạnh từ phía thị trường.
Một môi trường ẩm thực "sạch" - sạch về vệ sinh, sạch về ứng xử, sạch về không gian - không phải là điều xa xỉ dành riêng cho du khách nước ngoài. Trước hết và trên hết, đó là điều mà hàng triệu người Sài Gòn - TP.HCM xứng đáng được hưởng ngay trên chính mảnh đất mà họ đang sống, làm việc và yêu thương.
Phạm Văn Liêm /Doanh Nhân Sài Gòn
CEO Công ty Du lịch Khách sạn Đây Rồi