Trong hai cuộc kháng chiến vĩ đại giành lại nền độc lập, hàng triệu người đã ngã xuống, có những người không để lại dòng tên, không một dòng địa chỉ, họ chỉ để lại nỗi nhớ và một khoảng lặng mênh mông trong trái tim những người ở lại. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng mỗi khi nhìn hai sắc đỏ - xanh, ta như nghe lại tiếng vọng thẳm sâu của lịch sử: đỏ của máu và nước mắt đã gìn giữ mạch sống cho Tổ quốc, màu xanh - màu của bình yên đang hồi sinh trong tiếng cười trẻ thơ, hay trên những cánh đồng.
Chính từ những hy sinh vô bờ bến ấy, bài thơ Hòa bình và màu đỏ của tác giả Lâm Nguyễn ra đời - như một khúc tráng ca của tâm hồn, tiếp nối tinh thần bi hùng mà bộ phim Mưa đỏ đã khơi dậy. Nếu bộ phim dựng lại chiến trường bằng những hình ảnh cháy đỏ, khốc liệt, thì thơ của Lâm Nguyễn làm đầy thêm không gian tri ân bằng những âm điệu mềm mại mà sâu lắng:
Con đường tới hoà bình
Được bắt đầu từ những "cuộc chia li mầu đỏ"
Đỏ mắt chờ mong đỏ mầu thương nhớ
Anh trở về phủ mầu cờ đỏ
Em nước mắt ngược vào trong chao đảo tuổi xuân thì
Những cánh rừng cháy đỏ mầu biệt li
Những chiến hào nhuộm đỏ hồng sau trận đánh
Anh hoà vào dòng sông chị tan vào đất lạnh
Máu anh hùng nhuộm đỏ sóng Gạc Ma
Giữa chốn lao tù trước lúc đi xa
Máu làm mực viết tâm thư mầu đỏ
Thanh thản theo mây dạo chơi cùng gió
Cho đất nước hoà bình vang khúc khải hoàn ca
81 ngày đêm như vừa mới hôm qua
Máu nhuộm đỏ cổ thành nhuộm đỏ dòng Thạch Hãn
Đạn bom đi qua dòng sông xanh mát
Mầu xanh hoà bình, màu đỏ, màu cờ
Năm tháng khôn nguôi
Mầu xanh hoà bình là mầu đất nước tôi
Mầu đỏ màu cờ mang dáng hình tổ quốc
Giọt máu hồng thiêng giữ gìn từng tấc đất
Mầu xanh hoà bình mầu đỏ màu cờ mầu đất nước khắc ghi
Lâm Nguyễn tác giả bài thơ "Hòa bình và màu đỏ"
Mở đầu bài thơ, tác giả trích dẫn tên thi phẩm của Phạm Thế Mỹ - Con đường tới hòa bình / Được bắt đầu từ những “cuộc chia ly màu đỏ” - những câu chữ giàu sức gợi, như mở ra trước mắt người đọc cả một không gian bi tráng của dân tộc. Ở đó, sắc đỏ không chỉ là gam màu của chia ly, mà còn hóa thành biểu tượng thiêng liêng của sự hy sinh, của những trái tim sẵn sàng dâng hiến để Tổ quốc được trường tồn.
Toàn cảnh không gian trong thơ của Lâm Nguyễn cuộn dâng như những lớp sóng đỏ, tầng tầng lớp lớp cung bậc cảm xúc, tạo nên dòng chảy tri ân trong lòng người đọc. Những câu thơ vừa là tiếng gọi của quá khứ, vừa là lời nhắc nhớ hôm nay, khơi dậy những rung động sâu xa trong tâm khảm mỗi người.
Chữ “đỏ” trong bài thơ được tác giả sử dụng như một biểu tượng xuyên suốt: là máu của người chiến sĩ, là nước mắt của người mẹ, là nỗi chờ mong của người vợ trẻ, là màu của lá cờ thiêng liêng. Trong khoảng lặng ấy, những câu thơ như mũi khắc thời gian gợi lại cái giá không thể đong đếm của hòa bình - máu, nước mắt và khát vọng tự do.
Ở khổ thơ thứ hai, tác giả dựng lên bức tranh chiến trường dữ dội mà bi hùng. Những cánh rừng cháy đỏ, những chiến hào nhuộm máu, những người lính hóa thân vào đất mẹ… tất cả tạo thành tượng đài bất tử của thế hệ cha anh.
Trong khoảng lặng ấy, câu thơ: “Anh trở về phủ màu cờ đỏ/ Em nước mắt ngược vào trong chao đảo tuổi xuân thì” vang lên như một nhịp đau. Màu đỏ ấy là sắc thiêng của lá cờ giữa trời tự do, nhưng cũng là nỗi đau thầm lặng trong đôi mắt người mẹ “ba lần tiễn con đi, hai lần khóc thầm lặng lẽ”, hay trong ánh mắt mòn mỏi chờ chồng của những người vợ, người yêu khi tuổi trẻ chưa qua đã thành góa phụ, vì người thương không trở về.
Đặc biệt, câu thơ viết về Gạc Ma vang lên như tiếng vọng linh thiêng, nhắc nhớ về những người lính đã ngã xuống giữa biển trời Tổ quốc trong tư thế hiên ngang: Máu anh hùng nhuộm đỏ sóng Gạc Ma. Màu đỏ không còn chỉ là sắc của máu, mà trở thành sắc của lòng.
Máu - dòng mực viết nên hòa bình
Điểm nhấn cảm xúc của bài thơ nằm ở hình ảnh người chiến sĩ trong lao tù, dùng chính máu mình làm mực viết thư. Đó không chỉ là lời nhắn gửi người thân, mà còn là lời thề son sắt với Tổ quốc. Những “tâm thư màu đỏ” ấy đã thắp lên ngọn lửa kiên trung và trở thành ánh sáng dẫn lối thời đại. Từ những con người ấy, đất nước lớn lên. Họ nằm xuống nhưng để lại cho thế hệ sau một thông điệp: hãy sống tiếp, sống đẹp, sống xứng đáng với những hy sinh đã hoá thành bất tử.
81 ngày đêm - vết đỏ không phai của lịch sử
Thành cổ Quảng Trị, Dòng Thạch Hãn đỏ ngầu năm ấy không chỉ chở phù sa mà còn chở cả tuổi hai mươi của bao người đã ở lại. Mỗi nhịp sóng như một lời gọi, một lời tưởng niệm, một lời nhắc nhớ chúng ta không bao giờ quên và không được phép quên. Những địa danh đã đi vào lịch sử - không còn chỉ là nơi ghi dấu trận chiến, mà còn là chứng nhân của một thời đạn bom. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng dấu tích của nó còn vang vọng mãi trong từng tấc đất, từng nhịp sóng. Mỗi cảnh vật nơi đây đều mang trong mình một câu chuyện day dứt lòng người. Tám mươi mốt ngày đêm chiến đấu kiên cường của quân và dân ta tại Thành cổ đã trở thành biểu tượng bất diệt của ý chí sắt đá, của tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Dòng Thạch Hãn, vốn chỉ chuyên chở phù sa, nay mang nặng máu xương của biết bao anh hùng đã nằm lại, để rồi hóa thành lớp trầm tích đỏ thắm lặng lẽ bồi đắp lòng sông. Vẻ đẹp kiêu hãnh, tinh thần bất khuất của một dân tộc được “chưng cất” ra từ nỗi đau tột cùng của những hy sinh, hóa thành bất tử của những anh hùng mãi mãi tuổi xanh trong ký ức dân tộc.
Có những phút làm nên lịch sử
Có cái chết hoá thành bất tử
Có những lời hơn mọi bài ca
Có con người như chân lý sinh ra.
Những người con Việt đã gửi thân mình vào đất, vào sông, vào biển; hòa vào cỏ cây Trường Sơn đại ngàn, dựng lên hình hài đất nước. Họ trở thành hồn thiêng sông núi, hồn thiêng dân tộc.
Hình ảnh người chiến sĩ trong lao tù, dùng chính máu mình làm mực viết thư, là hình ảnh tượng trưng cao đẹp cho tinh thần kiên trung bất khuất của người Việt Nam. Họ không khuất phục mà bình thản chấp nhận cái chết. Họ gửi gắm lại những dòng “tâm thư màu đỏ” - không chỉ là lời nhắn gửi người thân yêu, mà là lời thề sắt son với Tổ quốc, là di chúc của lòng yêu nước, yêu hoà bình.
Và rồi, họ “thanh thản theo mây dạo chơi cùng gió”, để linh hồn hòa vào non sông, để đất nước được “vang khúc ca khải hoàn”. Hòa bình - khúc ca chiến thắng, nhưng không phải là khúc ca rộn rã vô tư, mà là khúc ca được hát bằng nước mắt và máu của những người đã khuất.
“Đất nước ơi, mỗi bình yên ngày mới
Là một lời thầm của người khuất xa xôi.”
“Giữa biển gió, nghe vọng về tiếng gọi,
Máu cha anh còn nóng giữa trùng khơi.”
Dân tộc chúng ta sinh ra và lớn lên trên một mảnh đất mấy nghìn năm chưa giờ phút nào nguội tắt ngọn lửa chiến tranh. Từ trong đêm mờ xa xôi của lịnh sử, hình ảnh cha ông ta, hình ảnh con người Việt Nam suốt hàng trăm thế hệ nối tiếp bao giờ cũng là hình ảnh một con người cầm vũ khí đứng lên trong cuộc chiến đấu trường kỳ và dữ dội để giành và giữ lấy quyền sống của mình. Không biết có nơi nào nữa trên trái đất, quyền làm người được bảo vệ bằng nhiều máu đến vậy không?
…Nếu phải minh họa lịch sử dân tộc ta thì không một trang nào không phải vẽ một thanh gươm và tô đậm một màu máu? Máu thắm đượm rãnh cày ta gieo hạt giống, máu thấm đượm mảnh sân con ta nô đùa, máu thắm đượm con đường nơi mẹ ta lau nước mắt ngày tiễn ta lên đường nhập ngũ, máu thắm đượm chiếc cầu ao nhỏ gập ghềnh nơi em ta ngồi giặt áo... Ôi dân tộc ta từ trong máu lửa mà sinh ra, mà lớn lên. (Đường chúng ta đi - Nguyễn Trung Thành)
Ảnh phim “Mưa đỏ”
Màu đỏ và màu xanh - hòa quyện trong dáng hình Tổ quốc
“Màu xanh hòa bình là màu đất nước tôi
Màu đỏ màu cờ mang dáng hình Tổ quốc
Giọt máu hồng thiêng giữ gìn từng tấc đất
Màu xanh hòa bình màu đỏ màu cờ - màu đất nước khắc ghi.”
Khổ thơ kết là lời tri ân thấm đượm: hòa bình hôm nay được kết tinh từ máu xương hôm qua. Hai gam màu đỏ và xanh - đối lập mà hòa quyện - tượng trưng cho chiến đấu và sự sống, cho hy sinh và hòa bình. Một dân tộc đi qua đạn bom để đến ngày bình yên. Hòa bình hôm nay chính là sự giao thoa giữa màu xanh của ước mơ và đỏ của xương máu; mỗi sớm bình yên là lời nhắc thầm phải trân trọng và giữ gìn hoà bình bằng từng hành động nhỏ bé mỗi ngày.
Lời bình: Tri ân và thức tỉnh
Đọc bài thơ, lòng người như lắng lại. Những vần thơ giản dị mà thấm đẫm nước mắt. Tác giả không dùng nhiều mỹ từ, không cố gắng tô vẽ, mà để ngôn từ tự tuôn chảy từ ký ức và trái tim. Đó chính là sức mạnh của thơ - khi cảm xúc chân thật trở thành ngọn lửa soi sáng tâm hồn người.
Bài thơ nhắc ta nhớ đến những người mẹ Việt Nam tóc bạc phơ, đôi mắt khô lệ vì chờ đợi; nhớ đến những người vợ trẻ mòn mỏi chờ chồng; những người con chưa kịp một lần gọi tiếng “cha”; những người mẹ đau xé lòng khi phải tự tay bóp con mình ngạt thở để cứu bộ đội dưới hầm bí mật (mế Cà Thị Om)… Chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng, mà còn để lại những vết thương sâu không bao giờ lành lại. Vì thế, hòa bình càng trở nên thiêng quý, giá trị biết nhường nào.
…Việt Nam ơi Việt Nam/ Ngọn núi nơi anh ngã xuống/ Rực cháy lên/ Màu hoa đỏ, phía rừng xa/ Rực cháy lên/ Màu hoa đỏ, trước hoàng hôn!
Hòa bình không phải là điều hiển nhiên. Nó là thành quả của bao thế hệ đã “lấy máu viết nên lịch sử”. Bài thơ như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng sâu sắc: hãy sống tử tế hơn, sống có trách nhiệm hơn với hòa bình mà ta đang được hưởng. Bởi mỗi giọt mồ hôi ta đổ hôm nay sẽ là cách để tri ân những giọt máu đã đổ ngày hôm qua.
“Con đường tới hòa bình” là một hành trình dài, được lát bằng máu, nước mắt và niềm tin. Mỗi câu thơ là một nén tâm hương, một lời tri ân gửi đến những người anh hùng đã nằm xuống. Bài thơ không chỉ gợi lại quá khứ, mà còn gửi gắm thông điệp cho hiện tại và tương lai
Hòa bình hôm nay là kết tinh của máu xương, của những cuộc chia ly lặng lẽ, của những trái tim đã hòa vào đất mẹ. Khi ta đứng dưới bầu trời trong xanh, hãy một lần cúi đầu tưởng nhớ, một lần thì thầm lời tri ân. Cảm ơn những người đã “đỏ mắt chờ mong”, cảm ơn những người đã “tan vào đất lạnh”, cảm ơn những người đã hiến dâng cả tuổi xuân để hôm nay ta được sống, được yêu, được gọi hai tiếng thiêng liêng: Hòa bình! Hãy sống tốt hơn, cống hiến nhiều hơn cho đất nước, để mỗi chúng ta trở thành người gìn giữ hòa bình bằng lòng biết ơn, bằng trách nhiệm và bằng tất cả sự trân trọng dành cho quá khứ.
…Xin dâng hương những linh hồn bất tử,
Như tượng đài sừng sững giữa phong ba,
Để đời sau còn nghiêng mình cúi đầu,
Trước những chiến công làm rạng rỡ Việt Nam.
(Rạng rỡ Việt Nam - Lê Quang)
Hà Nội đầu đông 2025
Tác giả: Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã