Nhiều năm trở lại đây, giữa cơn “sốt” sưu tầm, tìm kiếm cổ vật, không ít hiện vật mang giá trị lịch sử, văn hóa quý hiếm ở Nghệ An đã bị đánh cắp hoặc thất lạc. Thế nhưng, những tưởng số báu vật đó đã vĩnh viễn biến mất, lại bất ngờ quay trở về với cộng đồng trong sự ngỡ ngàng của nhiều người.
Mỗi cuộc trở về không chỉ nhuốm màu kỳ lạ mà còn gợi lên câu chuyện về niềm tin, ý thức gìn giữ và trách nhiệm bảo tồn di sản.
Bức tượng Phật đang được thờ tại nhà văn hóa cộng đồng bản Lạ, xã Lượng Minh
Pho tượng Phật nhiều lần bị đánh cắp
Tại bản Lạ, xã Lượng Minh (thuộc địa bàn huyện Tương Dương cũ), nhiều đời nay người dân tiến hành thờ phụng một pho tượng Phật bằng đồng sẫm màu cao hơn 70cm, nặng khoảng 57 kg. Với bà con, đó không chỉ là cổ vật quý hiếm mà còn là chỗ dựa tinh thần của cả cộng đồng. Ông Lô Văn Đoàn (SN 1943), nguyên giáo viên ở bản cho biết, bản Lạ được lập từ năm 1757. Khi ấy, vùng Thạch Giám cách đó khoảng 7 km đã có chùa, nhiều người theo Phật. Sau khi lập bản mới, dân làng góp tiền đồng để đúc tượng với mong muốn có vị thần Phật che chở.
Ban đầu tượng được đặt trong tháp thờ của bản. Thời kháng chiến chống Pháp, tháp bị sập, từ năm 1953 tượng được giao cho trưởng bản cất giữ. Suốt nhiều thập niên, ai giữ cương vị trưởng bản sẽ có trách nhiệm thờ phụng, bảo quản.
Đến năm 2005, khi nhà văn hóa cộng đồng hoàn thành, dân bản làm lễ rước tượng về thờ trang trọng. Niềm tin tâm linh gắn với pho tượng càng khiến cổ vật nhiều lần bị nhòm ngó.
Năm 1987, kẻ gian khoét vách nhà trưởng bản lấy trộm, tuy nhiên, khoảng 20 ngày sau tượng được tìm thấy bên một con suối gần bản. Ba năm sau, tượng lại bị khiêng đi rồi bất ngờ được mang trả lại. Năm 2006, cổ vật này tiếp tục mất tích gần một tháng trước khi dân bản phát hiện bị giấu ven suối.
Qua nhiều biến cố, tượng không còn nguyên vẹn, chóp đỉnh đầu đã mất, phần ngực có vết nứt nhỏ. Dẫu vậy, trước những lời trả giá lên tới hàng tỉ đồng, người dân bản Lạ vẫn kiên quyết không bán. Theo tính toán, nếu đồng ý chuyển nhượng, mỗi hộ có thể nhận hơn 40 triệu đồng. Nhưng với bà con dân bản, giá trị tinh thần của pho tượng không thể cân đo bằng tiền bạc.
Anh Hồ Văn Hương (bên phải), trong lần bàn giao cặp tượng trở về cho di tích
Cổ vật vạc đồng “như có chân”
Không chỉ ở bản Lạ, tại xã Châu Tiến cũng lưu truyền câu chuyện về một chiếc vạc đồng cổ “như có chân”. Theo người dân, chiếc vạc được đúc từ khoảng thế kỷ XV, bằng đồng đỏ, miệng rộng gần 2,4m, cao 45cm, nặng chừng 30 kg. Thân vạc nổi gân, có bốn quai bán nguyệt cân xứng để luồn đòn khiêng; một quai từng bị gãy và đã được hàn lại. Nửa thế kỷ qua, vạc đồng năm lần bị lấy trộm. Thế nhưng sau mỗi lần mất, cổ vật đều được mang trả lại trong sự ngỡ ngàng của dân bản.
Truyền tích địa phương kể rằng vùng đất xưa gọi là Mường Chai, gắn với nữ thủ lĩnh Chai. Chiếc vạc từng được dùng trong nghi lễ mổ trâu, nấu chung cho cả bản để cầu bình yên, xua đuổi điều dữ thuở lập Mường. Đến nay, vào lễ tế thần Trời ngày 23 tháng Chạp hoặc dịp mừng lúa mới tháng 9 Âm lịch, người dân vẫn khiêng vạc ra sân, nhóm lửa nấu thịt trâu làm lễ. Hiện chiếc vạc được bảo quản tại trụ sở UBND xã.
.jpg)
Cả hai bức tượng khi tìm thấy đã không còn nguyên vẹn
Tại di tích quốc gia đền Thần (xã Quỳnh Anh), hai tượng đá quản mã hàng trăm năm tuổi từng lần lượt bị đánh cắp vào các năm 2020 và 2023. Sau mỗi lần mất, địa phương tạm đúc tượng bê tông thay thế nhưng chưa kịp báo cáo cơ quan chuyên môn. Cuối năm 2025, trong đợt kiểm tra, Sở VHTTDL Nghệ An phát hiện sự việc.
Ông Hồ Mạnh Hà, Phó Trưởng phòng Quản lý Di sản, cho biết đơn vị đã yêu cầu địa phương báo cáo, đồng thời chia sẻ thông tin lên mạng xã hội để tìm manh mối. Không lâu sau, một người con quê Quỳnh Đôi đang sinh sống tại Hà Nội liên hệ, cung cấp hình ảnh hai bức tượng đá không còn phần đầu. Qua đối chiếu hồ sơ lưu trữ, cơ quan chuyên môn xác định đây chính là cổ vật của đền. Người phát hiện đã tự bỏ tiền chuộc lại, thuê nghệ nhân phục dựng phần đầu theo tư liệu gốc rồi bàn giao cho địa phương.
Đền Thần là một trong tám di tích quốc gia của làng Quỳnh Đôi, được xếp hạng từ năm 2013, lưu giữ nhiều tượng đá cổ như hổ chầu, ngựa chiến, voi chiến, nghê, hộ pháp… Những năm gần đây, địa phương đã huy động nguồn xã hội hóa hàng tỉ đồng để trùng tu, tôn tạo.
Ông Hồ Anh Dũng, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Quỳnh Anh cho biết: Ngay sau khi tiếp nhận lại hai tượng đá, xã đã thuê chuyên gia khắc phục hiện trạng, đúc bệ bê tông chắc chắn và gia cố khung bảo vệ. Chính quyền đã lắp thêm camera an ninh, yêu cầu lực lượng bảo vệ tăng cường tuần tra. Trên địa bàn còn nhiều cổ vật quý nên công tác phòng ngừa phải được đặt lên hàng đầu.
UBND xã Châu Tiến (Nghệ An) đang bảo quản chiếc vạc đồng được đúc vào khoảng thế kỷ XV
Theo ông Hồ Mạnh Hà, Phó Trưởng phòng Quản lý Di sản cho biết, thời gian gần đây xuất hiện nhiều thông tin về việc đào bới, mua bán cổ vật trái phép trên mạng xã hội, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến công tác bảo tồn di sản.
Vì vậy, Sở VHTTDL Nghệ An đã có văn bản đề nghị các địa phương tăng cường tuyên truyền, kiểm tra và xử lý nghiêm hành vi xâm phạm di tích, di vật. Những câu chuyện cổ vật “tự trở về” mang màu sắc kỳ lạ, đồng thời cũng là lời cảnh báo về lỗ hổng trong quản lý, bảo vệ di sản. Bởi phía sau mỗi hiện vật không chỉ là giá trị vật chất mà còn là ký ức cộng đồng, niềm tin tâm linh và bản sắc văn hóa của cả một vùng đất.
PHẠM NGÂN /VHO