Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển các ngành công nghệ cao, đặc biệt là bán dẫn, kéo theo yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn sản xuất.
Từ các khu công nghiệp đến các trung tâm đổi mới sáng tạo, phòng sạch trong công nghệ bán dẫn (semiconductor cleanroom) đang được xem như “tấm vé” quan trọng giúp doanh nghiệp và các cơ sở nghiên cứu Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
.jpg)
Kiểm tra nguyên liệu sản xuất sản phẩm chất bán dẫn tại nhà máy của Công ty TNHH Hana Micron Vina (tỉnh Bắc Ninh). Ảnh: Tuấn Anh
Điều kiện đầu vào bắt buộc
Ngành công nghiệp bán dẫn - lĩnh vực được ví như “trái tim” của nền kinh tế số, đòi hỏi một hệ sinh thái sản xuất cực kỳ nghiêm ngặt. Vì vậy, các tiêu chuẩn về môi trường sản xuất như kiểm soát hạt bụi, độ ẩm, áp suất và nhiệt độ trở thành yếu tố sống còn.
Thạc sĩ Lê Xuân Mạnh, giảng viên Học viện Công nghệ Bưu chính - Viễn thông cho rằng, trong chuỗi giá trị của ngành bán dẫn và các lĩnh vực công nghệ cao, phòng sạch không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là “điều kiện đầu vào bắt buộc”, nếu doanh nghiệp muốn tham gia sâu vào thị trường toàn cầu.
Theo Thạc sĩ Lê Xuân Mạnh, việc đầu tư xây dựng phòng sạch đạt chuẩn quốc tế giúp doanh nghiệp kiểm soát được môi trường sản xuất ở mức độ vi mô, từ đó nâng cao chất lượng sản phẩm và độ tin cậy với đối tác. Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay không chỉ nằm ở chi phí đầu tư ban đầu, mà còn ở năng lực vận hành, bảo trì và đội ngũ nhân lực có chuyên môn cao.
Còn theo PGS.TS Mai Anh Tuấn, Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), Cố vấn chính cho các chương trình bán dẫn tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), câu chuyện bán dẫn tại Việt Nam không phải là mới, nhưng đang trở nên nóng hơn bao giờ hết trong bối cảnh Chính phủ và doanh nghiệp cùng đẩy mạnh đầu tư.
Cũng theo PGS.TS Mai Anh Tuấn, chuỗi giá trị bán dẫn bao gồm nhiều công đoạn khác nhau, từ thiết kế vi mạch đến chế tạo. Nếu thiết kế chỉ cần hạ tầng tương đối đơn giản, như máy chủ và phần mềm thì chế tạo lại đòi hỏi hệ thống phòng sạch và thiết bị phức tạp, chi phí lớn. Điều này đặt ra bài toán không nhỏ cho các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp tại Việt Nam trong việc lựa chọn hướng đầu tư phù hợp.
Không chỉ dừng lại ở sản xuất, phòng sạch còn đóng vai trò quan trọng trong đào tạo và nghiên cứu. Tại các trường đại học, phòng sạch được xây dựng nhằm phục vụ ba mục tiêu chính: Đào tạo nhân lực, nghiên cứu khoa học và tạo ra các sản phẩm mẫu. Tuy nhiên, một trong những sai lầm phổ biến hiện nay là đầu tư phòng sạch một cách dàn trải, thiếu gắn kết với chương trình đào tạo. Có những nơi xây dựng phòng sạch để chế tạo chip, nhưng chương trình đào tạo lại chỉ tập trung vào thiết kế, dẫn đến lãng phí nguồn lực.
Xây dựng các trung tâm phòng sạch dùng chung
Có thể thấy rằng, phòng sạch không đơn thuần là một hạ tầng kỹ thuật, mà còn là thước đo năng lực tổ chức và chiến lược phát triển của một đơn vị. Nếu không có định hướng rõ ràng, việc đầu tư hàng tỷ đồng vào thiết bị và cơ sở vật chất có thể không mang lại hiệu quả tương xứng. Đặc biệt, chi phí vận hành phòng sạch là một thách thức lớn. Chẳng hạn, một phòng thí nghiệm tại Đại học Quốc gia Hà Nội có thể tiêu tốn khoảng 30 triệu đồng/tháng cho điện nước và lên tới 1 tỷ đồng/năm cho bảo trì, vật tư tiêu hao.
Trong bối cảnh đó, xu hướng xây dựng các trung tâm phòng sạch dùng chung đang được xem là hướng đi hợp lý. Thay vì mỗi đơn vị tự đầu tư toàn bộ hệ thống, việc chia sẻ hạ tầng giúp tối ưu nguồn lực, tránh trùng lặp và nâng cao hiệu quả khai thác. Hiện tại, các trung tâm phòng sạch quy mô lớn đang được định hướng phát triển tại Hòa Lạc, Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh, tạo nền tảng cho hệ sinh thái bán dẫn quốc gia.
Bên cạnh đó, việc tiếp cận thiết bị cũng đang dần được tháo gỡ nhờ các cơ chế, chính sách mới. Cho phép nhập khẩu thiết bị đã qua sử dụng dưới 20 năm hay khuyến khích sử dụng thiết bị tân trang, giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư ban đầu. Đồng thời, làn sóng dịch chuyển sản xuất của các tập đoàn lớn vào Việt Nam cũng mở ra cơ hội hợp tác, tiếp nhận công nghệ và thiết bị từ các đối tác quốc tế.
Tuy nhiên, để phòng sạch thực sự trở thành “tấm vé” bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu, Việt Nam cần nhiều hơn những khoản đầu tư về cơ sở vật chất. Đó còn là câu chuyện về con người, về chiến lược đào tạo và khả năng vận hành bền vững. PGS.TS Mai Anh Tuấn cho biết, xây dựng phòng sạch có thể chỉ mất 1-2 năm, nhưng vận hành hiệu quả lại là hành trình kéo dài hàng chục năm, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhân lực, vật tư và quy trình quản lý chặt chẽ.
Bên cạnh bài toán hạ tầng, vấn đề đào tạo nguồn nhân lực cho phòng sạch cũng đang đặt ra nhiều thách thức. Theo Giám đốc Trung tâm Phát triển nền tảng AkaVerse - khối Chính phủ FPT IS Vũ Duy Thành, mục tiêu đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư bán dẫn trong thời gian ngắn gặp nhiều rào cản do chi phí đầu tư, vận hành phòng sạch cao và rủi ro trong quá trình thực hành.
Trước thực tế đó, công nghệ thực tế ảo (VR) được xem là một giải pháp tiềm năng. Thông qua các mô hình phòng sạch ảo, sinh viên có thể làm quen với quy trình vận hành thiết bị, thực hành thao tác và xử lý tình huống, mà không gây hư hỏng máy móc hay ảnh hưởng đến môi trường thực. Giải pháp này không chỉ giúp giảm đáng kể chi phí đào tạo mà còn nâng cao kỹ năng thực hành, góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cho ngành bán dẫn.
Trong dài hạn, hướng đi phù hợp không phải là xây dựng những phòng sạch đắt nhất, mà là những phòng sạch phù hợp, đáp ứng đúng nhu cầu đào tạo, nghiên cứu và sản xuất. Đây cũng chính là chìa khóa để Việt Nam không chỉ tham gia, mà còn từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.
Bảo Thoa /Hànộimới