Minh bạch sở hữu ngân hàng: Thắt chặt kiểm soát thông qua nhiều công cụ

Bài viết liên quan

SGI Capital: Lợi nhuận các nhóm BĐS, chứng khoán, ngân hàng đã qua đỉnh tăng trưởng

VPBank hoàn tất phát hành hơn 2 tỷ cổ phiếu, vốn điều lệ đạt 100.000 tỷ đồng

Do vậy, chấm dứt tình trạng này là yêu cầu quan trọng được đặt ra đối với hệ thống ngân hàng gắn với việc thực hiện Đề án “Tiếp tục hiện đại hóa hệ thống ngân hàng, xử lý các tổ chức tín dụng yếu kém, tăng cường khả năng tiếp cận vốn cho doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa” đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 1809/QĐ-TTg, ngày 18-9-2026 (gọi tắt là Đề án 1809).

Ảnh minh họa

Hậu quả do thiếu kiểm soát

Một số doanh nghiệp lớn tại Việt Nam đều có xu hướng phát triển theo mô hình tập đoàn đa ngành. Điều này đòi hỏi nguồn vốn lớn trong khi nguồn vốn chủ sở hữu hạn chế. Vay và cần vay nhiều dường như là đặc điểm chiến lược nguồn vốn của họ. Do thị trường trái phiếu chưa phát triển, nên dù là doanh nghiệp lớn thì vẫn chưa thể huy động được nguồn vốn lớn qua kênh này. Vì vậy, nguồn vốn chính cho các dự án đều dựa chủ yếu vào vốn vay các tổ chức tín dụng. Cho nên, việc các doanh nghiệp lớn tham vọng có ngân hàng riêng hoặc kiểm soát được một ngân hàng là điều dễ hiểu.

Mục tiêu lập ngân hàng của các tổng công ty nhà nước trong giai đoạn trước năm 2005, như một cách tìm thêm kênh huy động vốn có thể, đồng thời kỳ vọng tìm kiếm thêm lợi nhuận trong mô hình tập đoàn kinh doanh đa ngành.

Có thể nói, đó là động cơ “sạch”. Những năm sau này, cùng với quá trình mở cửa kinh tế, mô hình ngân hàng cổ phần tư nhân phát triển nhanh chóng. Chính từ đây, một số doanh nghiệp lớn, bằng nhiều thủ pháp, kể cả lợi dụng kẽ hở pháp luật, lấn sân để kiểm soát ngân hàng. Từ đó sử dụng các ngân hàng này phục vụ cho doanh nghiệp. Đây chính là doanh nghiệp sân sau của ngân hàng.

Vụ án xảy ra tại Ngân hàng thương mại cổ phần Sài Gòn (SCB) là một dẫn chứng nổi bật. Chủ tịch Tập đoàn Vạn Thịnh Phát Trương Mỹ Lan, chỉ đứng tên chủ sở hữu 4,98% vốn của SCB, nhưng thông qua sở hữu ẩn danh để nắm sở hữu 91,5%, từ đó kiểm soát tuyệt đối SCB, biến SCB là công cụ huy động vốn cho Tập đoàn Vạn Thịnh Phát và bà Trương Mỹ Lan.

Thắt chặt kiểm soát để an toàn hệ thống

Chấm dứt cho vay đối với doanh nghiệp sân sau ngân hàng là chủ trương của Ngân hàng Nhà nước từ nhiều năm nay, đặc biệt từ sau đại án liên quan đến SCB, chứ không phải bắt đầu từ khi triển khai thực hiện Đề án 1809. Nhưng việc ban hành Đề án 1809 được coi là mệnh lệnh chính sách từ Thủ tướng Chính phủ. Vấn đề quan trọng là, phải chuyển được mệnh lệnh chính sách sang rào cản pháp lý. Và quan trọng hơn là thực thi như thế nào cho hiệu quả.

Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 đã sửa đổi theo hướng ngăn chặn, nhằm giảm thiểu trường hợp các doanh nghiệp lớn hoạt động theo mô hình hệ sinh thái phức tạp, lợi dụng quyền kiểm soát ngân hàng để tuồn vốn cho doanh nghiệp sân sau. Các quy định về giới hạn sở hữu vốn ngân hàng của cổ đông và giới hạn cấp tín dụng cho khách hàng theo Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 được siết chặt hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải kiểm soát theo giới hạn đó, mà kiểm soát để ngăn chặn vượt giới hạn đó thông qua các thủ pháp tinh vi.

Để kiểm soát cho vay doanh nghiệp sân sau, trước hết là kiểm soát được người sở hữu cổ phần ngân hàng là ai và ai là người hưởng lợi cuối cùng quyền góp vốn vào ngân hàng đó. Phân tán quyền sở hữu ngân hàng nhằm lách luật, đã được Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 quy định theo hướng chặt chẽ hơn.

Theo đó, tại Điều 49 quy định, cổ đông nắm sở hữu từ 1% trở lên vốn điều lệ ngân hàng, phải báo cáo thông tin cá nhân cho ngân hàng đó, ngân hàng phải công khai thông tin cá nhân cổ đông trên trang thông tin điện tử của ngân hàng.

Tuy nhiên, với quy định trên, vẫn khó có thể phát hiện cổ đông đứng tên hộ. Chẳng hạn, một cổ đông nào đó, cần thuê người đứng tên hộ 9% vốn điều lệ một ngân hàng. Nếu thuê 9 người đứng tên sở hữu, mỗi người 1%, thì phải công khai thông tin cá nhân; nhưng để không phải công khai thông tin cá nhân, cổ đông này chuyển sang thuê 10 người đứng tên và mỗi người đứng tên sở hữu 0,9% vốn điều lệ. Việc điều chỉnh như vậy hết sức đơn giản.

Do vậy, vấn đề quan trọng là truy vết dòng tiền mua cổ phần từ đâu tới, nơi xuất phát ban đầu của nó. Thế nhưng, trên thị trường chứng khoán, dòng tiền thanh toán mua cổ phần có thể bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản. Trường hợp cổ đông đứng tên hộ thanh toán tiền cổ phần bằng chuyển khoản, có thể truy vết được dòng tiền. Nhưng khi cổ đông thanh toán bằng tiền mặt khó có thể truy vết được. Như vậy, ngay cả khi, có danh sách cổ đông công khai thì cũng khó phát hiện cổ đông đó có đứng tên hộ hay không nếu họ mua cổ phần bằng tiền mặt.

Vấn đề quan trọng khác, để xóa bỏ cho vay doanh nghiệp sân sau, phải cắt đứt khả năng tạo tài sản khống dùng thế chấp vay vốn ngân hàng. Đã đến lúc phải xem xét ngay quy định thế chấp quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng, theo Bộ luật Dân sự năm 2015 và Nghị định số 21/2021/NĐ-CP quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

Theo quy định, thế chấp quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng không bắt buộc phải công chứng, điều này dẫn đến các doanh nghiệp sân sau ngân hàng triệt để lạm dụng.

Trong đó, quyền tài sản là quyền đòi nợ, không bắt buộc phải công chứng và cũng không bắt buộc kiểm toán độc lập. Cho nên câu chuyện thế chấp tài sản là “khoản nợ ảo” rất dễ dàng xảy ra.

Đối với tài sản là quyền khai thác dự án trong tương lai, giá trị quyền này phụ thuộc hoàn toàn vào giả định dòng tiền trong tương lai. Cho nên, vẽ siêu dự án, tạo báo cáo khả thi, để nâng khống giá trị quyền khai thác dự án, bởi một tổ chức thẩm định giá sân sau là chuyện cũng có thể xảy ra.

Nói chung, thắt chặt kiểm soát cho vay doanh nghiệp sân sau theo Đề án 1809 là vấn đề phức tạp, thậm chí nhạy cảm, cần có lộ trình nhưng không thể không làm quyết liệt. Để xây dựng một hệ thống ngân hàng hiện đại, bền vững, an toàn, phải xử lý các tổ chức tín dụng yếu kém. Hoạt động cho vay doanh nghiệp sân sau ngân hàng cần phải quyết tâm xử lý.

TS. Phan Văn Thường
Báo Hànộimới