Sự bùng nổ của âm nhạc do AI tạo ra đang đặt ngành công nghiệp âm nhạc trước bài toán chưa có lời giải về bản quyền, quyền nhân thân và phân chia lợi ích.
Quyền lợi của người sáng tạo vẫn đang bỏ ngỏ
Khi giọng hát nghệ sĩ có thể bị mô phỏng, tác phẩm có thể được tạo ra từ dữ liệu của vô số bài hát có sẵn, việc thiết lập cơ chế quản lý minh bạch trở thành yêu cầu cấp thiết để công nghệ không lấn át quyền lợi và giá trị sáng tạo của con người.
Hiện nay, công nghệ có thể mô phỏng giọng hát của nghệ sĩ nổi tiếng, từ màu sắc giọng ca đến cách nhả chữ mà không nhất thiết phải có sự đồng ý của người được mô phỏng. Những sản phẩm như vậy không chỉ đặt ra nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ mà còn ảnh hưởng đến quyền nhân thân, danh tiếng và lợi ích kinh tế của nghệ sĩ.
Một ca sĩ AI trên kênh "Nhạc Việt AI". Ảnh cắt từ clip
Theo khảo sát của Deezer phối hợp với công ty nghiên cứu Ipsos trên 9.000 người tại 8 quốc gia, có tới 97% người nghe không thể phân biệt được nhạc do AI tạo hoàn toàn với nhạc do con người sáng tác. Khi ranh giới thật - giả ngày càng khó nhận diện, việc thiếu thông tin về nguồn gốc sản phẩm có thể gây nhiễu loạn thị trường.
Câu chuyện bản quyền cũng đang trở thành vấn đề của toàn ngành công nghiệp âm nhạc thế giới. Năm 2024, Universal Music Group, Warner Music Group và Sony Music cùng khởi kiện hai nền tảng tạo nhạc AI là Suno và Udio. Sau đó, Universal và Warner đạt thỏa thuận với Udio, trong khi Warner cũng dàn xếp với Suno.
Tuy nhiên, việc phân chia lợi ích từ các tác phẩm được sử dụng để huấn luyện AI vẫn chưa có lời giải rõ ràng. Với âm nhạc phát trực tuyến thông thường, số lượt nghe là căn cứ để tính toán doanh thu cho chủ sở hữu. Nhưng với một ca khúc được AI tạo ra từ dữ liệu của nhiều tác phẩm có sẵn, cơ chế xác định đóng góp và chi trả bản quyền vẫn còn bỏ ngỏ. Trước mắt, các nền tảng đã phải loại bỏ nhạc hoàn toàn do AI tạo ra khỏi diện được chi trả bản quyền.
Tại Hàn Quốc, một hướng tiếp cận đáng chú ý đang được nghiên cứu là truy xuất những bản nhạc gốc nằm trong một ca khúc AI, qua đó làm cơ sở phân chia tiền bản quyền cho chủ sở hữu tác phẩm. Tuy nhiên, nỗ lực xây dựng quy chuẩn cũng chưa đạt kết quả như mong muốn. Bộ tiêu chuẩn đầu tiên về đăng ký ca khúc có AI hỗ trợ do Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc ban hành hồi tháng 8/2026 đã bị rút lại chỉ sau 22 ngày.
Ở Việt Nam, câu chuyện này càng trở nên cấp thiết khi những ca khúc AI đạt hàng chục triệu lượt xem, trong khi nhiều phiên bản lan truyền chưa được phát hành chính thức trên cơ sở bản quyền đầy đủ. Những câu hỏi về quyền sở hữu tác phẩm, trách nhiệm của người tạo bài hát bằng AI, quyền của chủ sở hữu các bài hát được sử dụng để huấn luyện AI và nghĩa vụ thông báo cho người nghe vẫn cần được làm rõ.
Thiết lập “luật chơi” để AI không lấn át sáng tạo
Trước tốc độ phát triển của nhạc AI, các nền tảng phân phối âm nhạc đã bắt đầu triển khai những biện pháp kiểm soát. Từ tháng 9/2026, Spotify triển khai nhãn nhận diện “AI persona” và đến ngày 20/10/2026 đã loại bỏ hơn 50 triệu bản nhạc AI chất lượng thấp khỏi hệ thống đề xuất, đồng thời gỡ hơn 75 triệu bản nhạc spam.
Deezer cũng đã gắn nhãn hơn 13,4 triệu bản nhạc AI, loại trừ các lượt nghe gian lận khỏi cách tính doanh thu bản quyền và bổ sung tính năng cho phép người dùng lọc bỏ nhạc AI khỏi kết quả tìm kiếm từ ngày 13/10/2026.
Những động thái này phần nào phản ánh yêu cầu ngày càng rõ rệt của công chúng về tính minh bạch. Theo khảo sát của Ipsos, 80% người được hỏi yêu cầu nhạc do AI tạo ra phải được gắn nhãn, trong khi 73% muốn biết liệu thuật toán có đang đề xuất sản phẩm AI hay không.
Thực tế này cho thấy khán giả không quay lưng với công nghệ, nhưng họ cần được cung cấp đầy đủ thông tin để chủ động lựa chọn và đánh giá sản phẩm. Minh bạch về nguồn gốc, mức độ tham gia của AI và quyền sử dụng dữ liệu âm nhạc vì thế cần trở thành những nguyên tắc quan trọng của thị trường.
Hình ảnh ca sĩ Đan Trường trong ca khúc "Em ơi ví dầu" được dựng hoàn toàn bằng AI nhưng bị đánh giá là giả trân, thiếu cảm xúc. Ảnh cắt từ clip
Sự bùng nổ của nhạc AI là xu hướng khó có thể đảo ngược. Công nghệ này có thể mở rộng khả năng tiếp cận hoạt động sáng tạo, hỗ trợ hòa âm, phối khí, sản xuất và thử nghiệm những hình thức biểu đạt mới. Nhưng nếu thiếu cơ chế bảo vệ bản quyền, quyền nhân thân và giá trị sáng tạo, sự phát triển về số lượng nhạc AI có thể trở thành áp lực đối với chính những người làm nên đời sống âm nhạc.
Do đó, vấn đề không nằm ở việc lựa chọn AI hay con người, mà ở cách xác lập vị trí và giới hạn của công nghệ trong hoạt động sáng tạo. Nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng, điều ngành công nghiệp âm nhạc cần không chỉ là những công cụ nhận diện hay kiểm soát nội dung, mà còn là một hệ thống quy tắc đủ minh bạch để bảo vệ người sáng tạo. Khi đó, AI mới có thể trở thành động lực đổi mới thay vì làm xói mòn những giá trị đã tạo nên sức hấp dẫn và bản sắc của âm nhạc.
Thế Vũ /Báo Nhà báo và Công luận
Nguồn: https://congluan.vn/lan-song-nhac-ai-can-luat-choi-de-bao-ve-quyen-loi-nguoi-sang-tao-post366355.html - 08:29 | 05/11/2026