Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số mở ra nhiều cơ hội cho hoạt động sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, lại xuất hiện tình trạng thiếu trung thực như hát nhép, đạo nhái ý tưởng, lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hay chạy theo hiệu ứng truyền thông làm xói mòn niềm tin của công chúng và đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc giữ gìn đạo đức nghề nghiệp, bảo vệ những giá trị chân thực của nghệ thuật.
Kỷ nguyên số mở ra nhiều cơ hội cho hoạt động sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật. Ảnh: Hà Vương
Những biểu hiện đáng lo ngại
Thời gian gần đây, đời sống nghệ thuật liên tiếp chứng kiến những câu chuyện gây tranh cãi liên quan đến tính trung thực trong cả hoạt động sáng tác lẫn biểu diễn. Ở lĩnh vực sáng tạo, mới đây, ê kíp của ca sĩ Sơn Tùng M-TP với MV “Come My Way” vấp phải phản ứng từ dư luận sau khi nghệ sĩ thị giác Lê Giang cho rằng bối cảnh di tích trong MV có nhiều điểm tương đồng với tác phẩm sắp đặt “Tàn Chỉ” mà chị thực hiện từ năm 2017. Ê kíp sau đó đã xin lỗi, thừa nhận sai sót và gỡ bỏ phần hình ảnh bị cho là gây tranh cãi. Dù vậy, vụ việc tiếp tục đặt ra vấn đề về trách nhiệm của người sáng tạo đối với bản quyền và tính trung thực trong quá trình sáng tạo.
Trong hoạt động biểu diễn, đầu năm nay, ca sĩ Duyên Quỳnh lên tiếng xin lỗi sau khi để lộ khoảnh khắc hát nhép tại Lễ trao giải Làn Sóng Xanh 2025. Gần đây, ca sĩ Hùng Huỳnh cũng trở thành tâm điểm tranh luận trên mạng xã hội khi bị phát hiện hát nhép trong một chương trình biểu diễn...
Theo Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam Nguyễn Đăng Chương, bên cạnh những thành tựu của đời sống văn học, nghệ thuật, thời gian qua đã xuất hiện nhiều hiện tượng lệch chuẩn gây dư luận không tốt, thậm chí tạo bức xúc trong xã hội. Điển hình là tình trạng hát nhép, đàn nhép trong biểu diễn; cùng với đó là việc sáng tác thiếu trách nhiệm, lạm dụng AI để tạo ra các sản phẩm âm nhạc.
Nghệ sĩ nhân dân Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, hát nhép hiện không chỉ xuất hiện ở các chương trình giải trí mà còn len vào nhiều sự kiện văn hóa, lễ hội và chương trình truyền hình trực tiếp. Nguyên nhân không hoàn toàn thuộc về nghệ sĩ mà còn liên quan đến đơn vị tổ chức, nhà sản xuất và cách thức vận hành chương trình. Nếu thiếu chế tài đủ mạnh, tình trạng này sẽ tiếp tục lan rộng.
Là thành viên Hội đồng nghệ thuật trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Nghệ sĩ nhân dân Trần Quốc Chiêm, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội nhận xét, biểu hiện thiếu trung thực trong hoạt động biểu diễn hiện nay rất đa dạng, không chỉ dừng ở hiện tượng hát nhép hay đàn nhép. Nhiều đơn vị, nghệ sĩ chưa sử dụng phục trang, đạo cụ đúng với nội dung tác phẩm; giới thiệu tác phẩm không đúng với nội dung... khiến người xem hụt hẫng khi thưởng thức.
Cùng với biểu diễn, việc lạm dụng AI trong sáng tác cũng đặt ra nhiều vấn đề. Nhạc sĩ Giáng Son chia sẻ, trong các cuộc thi sáng tác, chị đã gặp nhiều trường hợp sử dụng AI để tạo lời ca khúc. AI chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật, còn giá trị của tác phẩm vẫn phải được quyết định bởi cảm xúc và trách nhiệm của nghệ sĩ.
Khơi dậy trách nhiệm nghề nghiệp
Những câu chuyện gây tranh cãi thời gian qua cho thấy, dù công nghệ phát triển đến đâu, giá trị cốt lõi của nghệ thuật vẫn là sự chân thật. Theo PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, việc nhìn nhận tính trung thực trong sáng tác và biểu diễn không nhằm phủ nhận vai trò của công nghệ mà để đánh giá khách quan thực trạng, khẳng định giá trị cốt lõi của nghệ thuật biểu diễn là tài năng của nghệ sĩ được thăng hoa trên sân khấu bằng sự trung thực trước khán giả.
Ở góc độ đào tạo, Đại tá, nhạc sĩ Vũ Hồ Tùng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa nghệ thuật Quân đội cho rằng, tính trung thực trong nghệ thuật không chỉ nằm ở việc hát thật hay sử dụng ít công nghệ mà còn bao gồm ý thức nghề nghiệp, trách nhiệm của người nghệ sĩ và thái độ lao động sáng tạo. Theo nhạc sĩ, việc phụ thuộc quá mức vào băng thu âm sẵn, công nghệ xử lý giọng hát hay chạy theo hình ảnh truyền thông sẽ tạo ra “ảo giác nghệ thuật”, khiến công chúng khó phân biệt giữa năng lực thật và sản phẩm được làm đẹp bằng kỹ thuật. Vì vậy, đào tạo nghệ thuật cần chú trọng giáo dục nhân cách, lòng tự trọng nghề nghiệp, ý thức về bản quyền và trách nhiệm xã hội, giúp người học hiểu rằng công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế nội lực nghệ thuật.
Nhạc sĩ Nguyễn Đức Trịnh, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam đề xuất, cần sớm nghiên cứu ban hành quy định cụ thể về hát nhép, xây dựng cơ chế thẩm định và chế tài xử lý các trường hợp vi phạm. Cùng với hành lang pháp lý, việc nâng cao ý thức nghề nghiệp và tinh thần trách nhiệm của nghệ sĩ trước công chúng vẫn là yếu tố quyết định.
Để xây dựng môi trường nghệ thuật lành mạnh, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận trung ương Trần Thanh Lâm cho rằng, trong thời gian tới, các hội văn học nghệ thuật cần tăng cường bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp, xây dựng quy tắc ứng xử phù hợp với môi trường số; các cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và kịp thời chấn chỉnh những biểu hiện lệch chuẩn.
Điều làm nên sức sống lâu bền của nghệ thuật luôn là tài năng, nhân cách và sự trung thực của nghệ sĩ. Khi giữ được những giá trị ấy, nghệ thuật mới giữ được niềm tin của công chúng, phát huy vai trò bồi đắp tâm hồn và góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam hội nhập, phát triển.
Thụy Du /HNMO