Có những con người không cần phải cất tiếng thật lớn để người khác nhớ đến mình. Họ chỉ lặng lẽ sống với nghề, sống với cái tâm, rồi chính thời gian sẽ kể lại câu chuyện của họ bằng một thứ ngôn ngữ rất riêng. Nghệ nhân Đăng Tự là một người như thế.
Nghệ nhân Đăng Tự: Chạm vào gỗ, khắc lại tinh hoa Việt
Giữa dòng người hối hả trên tuyến đường Trường Chinh của Sài Gòn, xưởng gỗ tại số 700–702 vẫn đều đặn sáng đèn mỗi ngày. Bên trong lớp bụi gỗ vàng nhạt và mùi thơm ngai ngái của gỗ quý, người đàn ông gốc Huế với vóc dáng nhỏ con ấy vẫn ngồi lặng bên bàn đục như suốt mấy chục năm qua chưa từng thay đổi. Đôi tay anh đặc biệt đến mức nhiều người trong nghề gọi đó là “đôi tay có hồn”.
Không to lớn. Không thô ráp. Nhưng từng ngón tay lại có sự mềm mại và chính xác hiếm thấy. Chỉ cần nhìn qua một thớ gỗ, anh gần như biết mình phải đặt đường đục ở đâu, nông bao nhiêu, sâu bao nhiêu để giữ được cái thần của tác phẩm. Người ta nói nghề mộc cần sức. Còn với anh Đăng Tự, nghề điêu khắc gỗ trước hết cần sự nhẫn nại của một người biết lắng nghe từng thớ gỗ thở.
Nghệ nhân Đăng Tự
Ít ai biết rằng hơn ba mươi năm trước, người đàn ông ấy rời Huế vào Sài Gòn với gần như chẳng có gì ngoài một ít đồ nghề cũ và niềm tin rằng đôi tay mình sẽ nuôi được cuộc đời. Huế cho anh sự trầm mặc. Sài Gòn dạy anh cách bước tiếp giữa những ngày chông chênh. Có giai đoạn anh ngủ luôn trong xưởng. Những bữa cơm vội ăn bên đống mùn cưa. Những đơn hàng bị trả vì chưa có tên tuổi. Những lần cầm khúc gỗ quý mà không dám làm sai dù chỉ một nhát đục. Có những đêm thức đến gần sáng chỉ để sửa lại ánh mắt của một pho tượng gỗ vì anh cảm thấy “chưa có hồn”. Người ngoài nhìn vào tưởng đó chỉ là một công việc thủ công. Nhưng với anh, mỗi tác phẩm giống như một lần đối thoại với chính mình.
“Gỗ cũng có tính cách của nó. Có khúc dữ, có khúc hiền. Người làm nghề phải hiểu được nó thì tác phẩm mới sống được”, anh nói, ánh mắt vẫn không rời khỏi khối gỗ đang làm dở. Ba mươi năm đi qua, Sài Gòn thay đổi từng ngày. Máy móc hiện đại xuất hiện ngày càng nhiều. Người ta có thể tạo ra hàng trăm sản phẩm giống nhau chỉ trong vài giờ bằng công nghệ CNC. Nhưng trong xưởng của anh Đăng Tự, tiếng máy chưa bao giờ thay thế hoàn toàn tiếng đục tay. Bởi anh tin rằng: Máy móc có thể làm ra hình dáng. Chỉ đôi tay người nghệ nhân mới tạo được thần thái. Có lẽ vì thế mà nhiều khách hàng tìm đến anh không chỉ để mua một món đồ gỗ. Họ tìm đến để nhìn thấy sự sống trong từng đường nét chạm khắc. Một ánh mắt tượng Phật đủ tĩnh. Một con rồng có thần khí. Một bức tranh gỗ mang hơi thở của văn hóa Việt đã dần vắng bóng giữa đời sống hiện đại.
Điều đặc biệt nhất ở người nghệ nhân ấy không nằm ở kỹ thuật. Mà nằm ở cách anh đối xử với nghề. Sau hơn ba thập kỷ lập nghiệp nơi đất khách, anh vẫn giữ giọng Huế nhẹ và chậm như ngày đầu mới vào Nam. Vẫn tự tay kiểm tra từng chi tiết nhỏ trước khi giao sản phẩm. Vẫn xem mỗi khối gỗ quý như một thứ có linh hồn chứ không phải vật liệu để kiếm tiền. Có những người kiếm sống bằng nghề. Có những người sống để giữ nghề. Và anh Đăng Tự thuộc về kiểu người thứ hai.
Nghệ nhân Đăng Tự: Chạm vào gỗ, khắc lại tinh hoa Việt
Giữa thành phố đầy ánh đèn và những giá trị đổi thay chóng mặt, người đàn ông nhỏ con ấy vẫn lặng lẽ ngồi bên từng thớ gỗ, dùng đôi tay dị biệt của mình để giữ lại những điều rất cũ - nhưng chưa bao giờ cũ với văn hóa Việt Nam. Bởi đôi khi, thứ làm nên giá trị của một tác phẩm không nằm ở gỗ quý đến đâu. Mà nằm ở người đã dành cả cuộc đời để thổi linh hồn vào nó.
Hữu Khánh