Theo lãnh đạo Bộ Công an, lừa đảo tài chính trực tuyến dần trở thành một ngành công nghiệp.
8.000 tỷ đồng - đó là tổng thiệt hại từ hơn 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến được ghi nhận tại Việt Nam trong năm 2025, và cơ quan chức năng cho rằng con số thực còn lớn hơn nhiều, vì phần lớn nạn nhân chọn im lặng vì xấu hổ.
Điều đáng lo hơn không phải con số. Mà là cách những vụ lừa đảo đó xảy ra: bài bản, chuyên nghiệp, và ngày càng khó phân biệt với thực tế.
Tại sự kiện “Digital Trust In Finance 2026” diễn ra ngày 12/5, Thượng tá, TS Triệu Mạnh Tùng - Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công An), chia sẻ rằng lĩnh vực tội phạm lừa đảo trực tuyến trên toàn cầu cũng như tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch về chất. Lừa đảo trực tuyến không còn là những vụ việc nhỏ lẻ mà đang dần trở thành một ngành công nghiệp.
Khu vực xung quanh Việt Nam đã xuất hiện các tập đoàn tội phạm có tổ chức với quy mô đặc biệt lớn. Cơ quan chức năng phát hiện những nhóm tội phạm lên đến hàng nghìn đối tượng, hoạt động chuyên nghiệp dựa trên nhiều kịch bản được chuẩn bị sẵn.
Mục tiêu phổ biến của các nhóm này là nhắm vào hoạt động đầu tư và tài chính, trải dài từ kinh doanh đa cấp, huy động vốn cho đến các sản phẩm sàn giao dịch ngoại hối hay sàn vàng giả mạo.
Tội phạm mạng nhắm trực tiếp vào khách hàng của ngân hàng, chứng khoán
Giai đoạn 2024 - 2025 đánh dấu sự phối hợp giữa ngành ngân hàng và ngành công an trong việc nâng cao hàng rào bảo mật. Tính đến nay, 100% tài khoản thanh toán mở tại các ngân hàng đã được làm sạch và đối soát với hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Người dùng mở tài khoản ngân hàng hay tài khoản chứng khoán đều phải xác thực định danh, lưu trữ đầy đủ thông tin cá nhân và số điện thoại.
Ngân hàng Nhà nước và Bộ Công an cũng ban hành quy định bắt buộc xác thực sinh trắc học khuôn mặt đối với các giao dịch chuyển tiền trên 10 triệu đồng, và sắp tới sẽ áp dụng quy định này đối với người đại diện pháp luật của các tổ chức. Quá trình này đánh dấu sự chuyển dịch từ việc định danh tài khoản sang định danh giao dịch.
Dù vậy, thực tế đấu tranh phòng chống tội phạm lại đặt ra một câu hỏi lớn. Như Thượng tá Triệu Mạnh Tùng chia sẻ: “Tại sao chuyển tiền qua ngân hàng, có tên, tuổi, địa chỉ đầy đủ mà không đòi được?”.
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự thay đổi phương thức hoạt động của tội phạm. Thay vì tập trung tấn công vào hệ thống thông tin của ngân hàng hay công ty chứng khoán để đánh cắp tiền - nơi có tỷ lệ thành công rất thấp, tội phạm hiện nay nhắm trực tiếp vào người dân, tức là khách hàng của thị trường chứng khoán và ngân hàng.
Tội phạm tài chính cá thể hóa phương thức thủ đoạn bằng cách nghiên cứu các kẽ hở để thao túng người dùng. Các nhóm tội phạm có sự chuyên môn hóa cao, phân công những nhóm chuyên viết kịch bản lừa đảo. Kịch bản này được cập nhật liên tục theo các sự kiện kinh tế, xã hội.
Khi cơ quan quản lý ban hành quy định mới về thuế hoặc ngành điện lực chuyển đổi ứng dụng, chỉ ngay ngày hôm sau, tội phạm đã có kịch bản giả mạo cơ quan thuế, chứng khoán hoặc điện lực để tiếp cận người dân.
Quá trình lừa đảo được cá thể hóa đến mức đối tượng gọi điện có thể đọc đích danh tên, địa chỉ và thông tin gia đình của nạn nhân, tạo lòng tin để dẫn dắt nạn nhân thực hiện theo hướng dẫn và chiếm đoạt tài sản. Sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) cho phép các tổng đài lừa đảo thực hiện cuộc gọi tự động để rà quét và thu thập thông tin.
Tội phạm cũng ứng dụng công nghệ deepfake và tấn công camera ảo để qua mặt các bước xác thực khuôn mặt, giả mạo cơ quan nhà nước hoặc người thân để tác động tâm lý.
Chúng giả mạo giọng nói, sử dụng mã độc lừa người dùng cài đặt ứng dụng độc hại nhằm chiếm quyền điều khiển thiết bị, hoặc thu thập dữ liệu sinh trắc học thông qua hình thức phishing.
Thậm chí, tội phạm còn sử dụng thủ đoạn trực tiếp như giả mạo nhân viên viễn thông đến tận nhà hỗ trợ kiểm tra thông tin thuê bao, lừa người dân ký giấy tờ mở tài khoản ngân hàng ngay tại bàn ăn. Điểm yếu lớn nhất bị lợi dụng chính là sự hạn chế về kỹ năng và tâm lý dễ bị thao túng của một bộ phận người dùng.
Bài học quốc tế và sự dịch chuyển tư duy bảo vệ
Nhìn ra quốc tế, các quốc gia trong khu vực đã triển khai nhiều mô hình phòng chống lừa đảo ở cấp độ vĩ mô.
Tại Singapore, Cơ quan Tiền tệ đã thử nghiệm các mô hình trí tuệ nhân tạo và học máy để phát hiện sớm lừa đảo. Dữ liệu từ nhiều ngân hàng được tổng hợp nhằm xây dựng hệ thống nhận diện tài khoản rủi ro cao và giao dịch bất thường.
Tại Hàn Quốc, Ủy ban Dịch vụ Tài chính điều phối hơn 130 tổ chức tài chính tham gia vào mạng lưới chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực về tài khoản nghi vấn. Hệ thống này sử dụng thuật toán AI để nhận diện gian lận và danh tính giả mạo.
Trung Quốc thiết lập trung tâm phòng chống lừa đảo từ cấp quốc gia xuống cấp tỉnh, huyện thuộc sự quản lý của Quốc vụ viện trong gần 20 năm qua. Tại trung tâm thành phố Hàng Châu, lực lượng vận hành có khoảng 200 người, bao gồm nhân viên của 7 ngân hàng lớn nhất và 3 nhà mạng lớn nhất được cử đến làm việc trực tiếp để cung cấp thông tin và ngăn chặn dòng tiền bị chiếm đoạt.
Từ thực trạng trong nước và kinh nghiệm quốc tế, lực lượng an ninh mạng nhấn mạnh sự cần thiết phải dịch chuyển tư duy từ bảo vệ hệ thống sang bảo vệ người dùng.
Thứ nhất, dữ liệu không thể được coi là tài sản riêng lẻ. Thông tin về rủi ro và tài khoản gian lận cần được chia sẻ giữa các ngân hàng và cơ quan công an từ cấp bộ đến địa phương.
Trong 3 năm qua, sự phối hợp chia sẻ thông tin giữa Cục An ninh mạng, Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại đã giúp ngăn chặn hàng nghìn tỷ đồng liên quan đến các tài khoản có dấu hiệu giả mạo.
Thứ hai, trách nhiệm không thể bị đẩy hoàn toàn về phía khách hàng. Dù nhiều vụ việc xuất phát từ lỗi của người dùng, nhưng với tư cách là bên yếu thế, khách hàng cần được bảo vệ. Các tổ chức cung cấp dịch vụ có trách nhiệm nghiên cứu và triển khai các giải pháp bảo vệ để duy trì niềm tin vào hệ thống tài chính.
Nền kinh tế số Việt Nam đang ghi nhận tốc độ tăng trưởng ở mức 20%/năm, cao gấp 3 lần tốc độ tăng trưởng GDP, đưa đất nước vào nhóm các quốc gia có tốc độ phát triển kinh tế nhanh nhất khu vực Đông Nam Á.
Thống kê năm 2025 từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã đạt mức gấp 28 lần GDP. Hệ thống của Ngân hàng Nhà nước vào những ngày cao điểm nhất xử lý gần 40 triệu giao dịch thanh toán, với tổng giá trị lên đến hơn 800.000 tỷ đồng, trong đó phần lớn quyết định giao dịch được thực hiện trên thiết bị di động.
Hiện nay, hơn 80% người trưởng thành tại Việt Nam đã sở hữu tài khoản thanh toán.
Đức Huy /Doanh Nhân Việt Nam